G3 - De Universiteit van Napels

de universiteit van Napels
De stichting van de Universiteit van Napels, waartoe Frederik in juni 1224 de opdracht geeft, is een gebeurtenis van uitzonderlijk historisch belang: het is de allereerste staatsuniversiteit. Voor het eerst in de geschiedenis wordt er een opleiding op het hoogste niveau geopend die toegang biedt aan niet-geestelijken. **
de staat van het onderwijs
Het is het begin van de 13e eeuw. Geleerdheid en wetenschap zijn het onbetwiste domein van de geestelijke stand. Buiten de kloosters komt de ontwikkeling van kennis en studie maar langzaam op gang, hoewel lezen en - in mindere mate - schrijven wat gangbaarder worden in de hoogste kringen. Boeken en kennis zijn hoofdzakelijk geconcentreerd in kloosters; van gestructureerde kennisoverdracht is alleen sprake in kloosterscholen. Daardoor zijn onderwijs en geleerdheid in de praktijk voorbehouden aan kloosterlingen en leden van de geestelijke stand. Theologie geldt logischerwijs als de hoogste vorm van wetenschap, en is beduidend hoger aangeschreven dan de studie van artsenij of het canonieke recht. Welke andere wetenschap dan de theologie is beter geschikt om het plaveisel te scheppen voor de weg waarlangs het ultieme doel, de eeuwige zaligheid, bereikt kan worden? Welke andere kennis kan een mens überhaupt nodig hebben?
een aardverschuiving
In juni 1224 kondigt Frederik II de stichting aan van een universiteit die niet onder auspiciën van de Kerk, maar van de Keizer zelf gesteld zal worden, en die bovendien ook voor niet-geestelijken openstaat. In het heersende intellectuele klimaat, is dat meer dan vloeken in de kerk; het is een regelrechte aardverschuiving. Hoe haalt Frederik het in zijn hoofd om wetenschappelijke studies open te stellen voor niet-geestelijken, en daarmee wereldlijke doelen na te streven? Kennis als doel op zich, en niet als onderbouwing van het geloof? De gedachte alleen al grenst aan ketterij.
Dat de stichting van de Universiteit van Napels plaatsvindt in opdracht en op kosten van een wereldlijke vorst, en dat het ambitieniveau van de nieuwe opleiding op onbescheiden hoog niveau wordt gesteld, geeft nog meer reliëf aan Frederiks visionaire talenten. Dat geldt ook voor de breedte van de disciplines die worden aangeboden. Naast de al bestaande, befaamde medische faculteit van Salerno, gaat de Studium Neapolitanum een Rechtenstudie aanbieden en een Studium Generale, waarin alle bestaande disciplines op het hoogste niveau onderwezen gaan worden. De Universiteit telt vanaf het begin vier faculteiten. Er wordt gedoceerd in de Vrije Kunsten, de artes liberales: de basisdisciplines zoals grammatica, retoriek, logica en natuurfilosofie. Ook de ars dictaminis, de elegante verheven schrijfstijl uit brieven en oorkondes, wordt onderwezen. Tot de eerste docenten behoren beroemde namen zoals die van Roffredo de Benevento (de eerste rector magnificus van de Universiteit en docent recht) en Thomas van Aquino.
wat staat Frederik voor ogen?
Uit de wetten en verordeningen die Frederik in de eerste jaren na zijn keizerskroning (1220) uitvaardigt, worden de eerste contouren zichtbaar van de staatsvorm die hem voor Sicilië voor ogen staat. In volledige afwijking van de in Europa alom heersende feodale bestuursstructuur, stelt hij zich ten doel van Sicilië een ideale staat te maken, die op totaal andere leest geschoeid is. Een rechtstaat, onder voortreffelijk, strak geordend centralistische bestuur: het Sicilië van Frederik II is de eerste moderne ambtenarenstaat. Om dit alles mogelijk te maken, zijn voortreffelijke bestuurders nodig: bekwame, betrouwbare en toegewijde ambtenaren, die kunnen handelen uit naam van de vorst zelf en (alleen) aan hem verantwoording verschuldigd zijn. Dat vereist een omvangrijk bestuursapparaat van hoogopgeleide, competente ambtenaren. De Universiteit van Napels moet in eerste instantie dienen als kweekvijver voor een uitmuntende ambtenarenelite.
De bestaande opleidingscentra, waarvan de Universiteit van Bologna de belangrijkste was, waren onvoldoende geschikt voor dit doel. Niet zozeer omdat de Universiteit onder auspiciën van de Kerk stond, maar omdat de stad Bologna deel uitmaakte van het weerspannige, eigenzinnige Boven-Italië. Frederik wilde niet dat zijn ambtenaren besmet zouden raken door de vrijzinnigheid, rebelsheid van de Boven-Italiaanse steden. In Napels moesten mannen opgeleid worden die niet alleen opgewassen waren tegen de curie en de opkomende steden Boven-Italië, maar die een andere wind konden laten waaien.
geen halve maatregelen
Zoals gezegd, had Frederiks staatsuniversiteit als hoofdopdracht de vorming van een hoogopgeleide Siciliaanse ambtenarenelite. Dat mocht wat kosten. Frederik was bereid diep in de buidel te tasten om het onderwijs mogelijk te maken dat hij noodzakelijk achtte.
Hij bepaalde dat de beste professoren aangetrokken dienden te worden, en dat zowel studenten als professoren, de meest aantrekkelijke omstandigheden moesten krijgen. Professoren genoten hoog aanzien en konden tot 12 goudons per jaar verdienen. Ook voor studenten werd uitstekend gezorgd: royale studiebeurzen, geldleningen tegen gunstige voorwaarden, goedkoop levensonderhoud, voortreffelijke perspectieven op een loopbaan in keizerlijke dienst. In de stichtingsakte wordt gedetailleerd ingegaan op zaken als boekenuitleen, en wordt de prijsstelling van passende onderkomens voor studenten vastgelegd (jaarlijks maximaal 2 goudons).
Frederik hield niet van vrijblijvendheid. Om de nieuwe universiteit krachtig op de kaart te zetten, schuwde hij niet krachtige regels te nemen. Napels kreeg een monopoliepositie. Bij wet werd verboden dat op enige andere plaats onderwijs werd gegeven in de disciplines die in Napels werden onderwezen. Bestaande scholen waarvoor dit gold, moesten worden gesloten. Voortaan was het Sicilianen verboden een studie buiten het koninkrijk te volgen. Siciliaanse geleerden die al in het buitenland studeerden, dienden uiterlijk per St Michael (29 september 1224) hun studie in Napels te vervolgen. Alle buitenlandse studenten in andere delen van het Roomse Rijk werden uitgenodigd te komen studeren aan de keizerlijke universiteit.
** Ter vergelijk: een aantal andere universiteiten met een indrukwekkende historie - Leuven (1425) Uppsala (1477), Franeker (1585) – ontstonden ruim twee eeuw later. Bologna, met 1088 als stichtingsdatum de oudste universiteit ter wereld, richtte zich voornamelijk op de studie van het (kerkelijk) recht en theologie. Net als de universiteiten van Oxford, Cambridge en Parijs (12e eeuw), was Bologna een universiteit voor en door de geestelijkheid. De universiteit die Frederik in Napels stichtte, is niet alleen een van de oudste universiteiten maar ook de allereerste die voor niet-geestelijken opengesteld was.

De stichting van de universiteit van Napels, die op 29 september 1224 plechtig ingewijd wordt, is een gebeurtenis van uitzonderlijk historisch belang: het is de allereerste staatsuniversiteit. Voor het eerst in de geschiedenis wordt een opleiding op het hoogste niveau geopend die toegang biedt aan niet-geestelijken. **

 


de staat van het onderwijs 

Het is het begin van de 13e eeuw. Geleerdheid en wetenschap zijn het onbetwiste domein van de geestelijke stand. Buiten de kloosters komt de ontwikkeling van kennis en studie maar langzaam op gang, hoewel lezen en - in mindere mate - schrijven wat gangbaarder worden in de hoogste kringen. Boeken en kennis zijn hoofdzakelijk geconcentreerd in kloosters; van gestructureerde kennisoverdracht is alleen sprake in kloosterscholen.
Daardoor zijn onderwijs en geleerdheid in de praktijk voorbehouden aan kloosterlingen en leden van de geestelijke stand. Theologie geldt logischerwijs als de hoogste vorm van wetenschap, en is beduidend hoger aangeschreven dan de studie van geneeskunde of het canonieke recht. Welke andere wetenschap dan de theologie is beter geschikt om het plaveisel te scheppen voor de weg waarlangs het ultieme doel, de eeuwige zaligheid, bereikt kan worden? Welke andere kennis kan een mens überhaupt nodig hebben?


een aardverschuiving

Op 5 juni 1224 kondigt Frederik II de stichting aan van een universiteit die niet onder auspiciën van de Kerk, maar van de Keizer zelf gesteld zal worden, en die bovendien ook voor niet-geestelijken openstaat. In het heersende intellectuele klimaat, is dat meer dan vloeken in de kerk; het is een regelrechte aardverschuiving. Hoe haalt Frederik het in zijn hoofd om wetenschappelijke studies open te stellen voor niet-geestelijken, en daarmee wereldlijke doelen na te streven? Kennis als doel op zich, en niet als onderbouwing van het geloof? De gedachte alleen al grenst aan ketterij. 
Dat de stichting van de universiteit van Napels plaatsvindt in opdracht en op kosten van een wereldlijke vorst, en dat het ambitieniveau van de nieuwe opleiding op onbescheiden hoog niveau wordt gesteld, geeft nog meer reliëf aan Frederiks visionaire talenten. Dat geldt ook voor de breedte van de disciplines die worden aangeboden. De Studium Neapolitanum gaat een Rechtenstudie aanbieden en een Studium Generale, waarin alle bestaande disciplines op het hoogste niveau onderwezen gaan worden. De universiteit telt vanaf het begin vier faculteiten. Er wordt gedoceerd in de Vrije Kunsten, de artes liberales: de basisdisciplines zoals grammatica, retoriek, logica en natuurfilosofie. Ook de ars dictaminis, de elegante verheven schrijfstijl uit brieven en oorkondes, wordt onderwezen.  De beroemde jurist Roffredo de Benevento was de eerste rector magnificus van de universiteit, waaraan ook de beroemde Petrus van Hibernia verbonden was, net als diens leerling Thomas van Aquino (1225-1274): eerst als student grammatica en logica, en later enige jaren als docent. 
De universiteit van Napels werd gelieerd aan de al bestaande, befaamde medische school van Salerno. De studie geneeskunde werd verlengd tot vijf jaar. Bovendien moesten toekomstige artsen een jaar werken onder leiding van een ervaren arts voordat zij toestemming kregen zelfstandig hun beroep uit te oefenen.

 

 


wat staat Frederik voor ogen?

Uit de wetten en verordeningen die Frederik in de eerste jaren na zijn keizerskroning (1220) uitvaardigt, worden de eerste contouren zichtbaar van de staatsvorm die hem voor Sicilië voor ogen staat. In volledige afwijking van de in Europa alom heersende feodale bestuursstructuur, stelt hij zich ten doel van Sicilië een ideale staat te maken, die op totaal andere leest geschoeid is. Een rechtstaat, onder voortreffelijk, strak geordend, centralistisch bestuur: het Sicilië van Frederik II is de eerste moderne ambtenarenstaat. Om dit alles mogelijk te maken, zijn voortreffelijke bestuurders nodig: bekwame, betrouwbare en toegewijde ambtenaren, die kunnen handelen uit naam van de vorst zelf en (alleen) aan hem verantwoording verschuldigd zijn.


Dat vereist een omvangrijk bestuursapparaat van hoogopgeleide, competente ambtenaren. De universiteit van Napels moet in eerste instantie dienen als kweekvijver voor een uitmuntende ambtenarenelite. De bestaande opleidingscentra, waarvan de universiteit van Bologna de belangrijkste was, waren onvoldoende geschikt voor dit doel. Niet zozeer omdat de universiteit onder auspiciën van de Kerk stond, maar omdat de stad Bologna deel uitmaakte van het weerspannige, eigenzinnige Boven-Italië. Frederik wilde niet dat zijn ambtenaren besmet zouden raken door de vrijzinnigheid, rebelsheid van de Boven-Italiaanse steden. In Napels moesten mannen opgeleid worden die niet alleen opgewassen waren tegen de curie en de opkomende steden Boven-Italië, maar die een andere wind konden laten waaien. 


geen halve maatregelen

Zoals gezegd, had Frederiks staatsuniversiteit als hoofdopdracht de vorming van een hoogopgeleide Siciliaanse ambtenarenelite. Dat mocht wat kosten. Frederik was bereid diep in de buidel te tasten om het onderwijs mogelijk te maken dat hij noodzakelijk achtte. Hij bepaalde dat de beste professoren aangetrokken dienden te worden, en dat zowel studenten als professoren, de meest aantrekkelijke omstandigheden moesten krijgen.
Professoren genoten hoog aanzien en konden tot 12 goudons per jaar verdienen. Ook voor studenten werd uitstekend gezorgd: royale studiebeurzen, geldleningen tegen gunstige voorwaarden, goedkoop levensonderhoud, voortreffelijke perspectieven op een loopbaan in keizerlijke dienst. In de stichtingsakte wordt gedetailleerd ingegaan op zaken als boekenuitleen, en wordt de prijsstelling van passende onderkomens voor studenten vastgelegd (jaarlijks maximaal 2 goudons). 


Frederik hield niet van vrijblijvendheid. Om de nieuwe universiteit krachtig op de kaart te zetten, schuwde hij niet krachtige regels te nemen. Napels kreeg een monopoliepositie. Bij wet werd verboden dat op enige andere plaats onderwijs werd gegeven in de disciplines die in Napels werden onderwezen. Bestaande scholen waarvoor dit gold, moesten worden gesloten. Voortaan was het Sicilianen verboden een studie buiten het koninkrijk te volgen. Siciliaanse geleerden die al in het buitenland studeerden, dienden uiterlijk per St Michael (29 september 1224) hun studie in Napels te vervolgen. Alle buitenlandse studenten in andere delen van het Roomse Rijk werden uitgenodigd te komen studeren aan de keizerlijke universiteit.


** Ter vergelijking: een aantal andere universiteiten met een indrukwekkende historie - Leuven (1425) Uppsala (1477), Franeker (1585) – ontstonden ruim twee eeuw later. Bologna, met 1088 als stichtingsdatum de oudste universiteit ter wereld, richtte zich uitsluitend  op de studie van het (kerkelijk) recht en theologie. Net als de universiteiten van Oxford, Cambridge en Parijs (12e eeuw), was Bologna een universiteit voor en door de geestelijkheid.