I1 - Castel del Monte
Wie zich wil voorstellen waar en hoe Frederik leefde, zou eerder aan Puglia (Apulië) moeten denken dan aan het eiland Sicilië. In Puglia, in de-hiel-boven-de-hak van de laars van Italië, verbleef Frederik het liefst en het vaakst. Vanuit dit deel van het koninkrijk Sicilië, de onderste helft van het vasteland van Italië, waren de andere delen van het rijk sneller bereikbaar dan vanaf het eiland. Bovendien was het klimaat in Puglia plezieriger en was het landschap uitermate geschikt voor de jacht. Met Foggia, Melfi en Bari als belangrijke steden, vormde Puglia, samen met het aangrenzende Basilicata, het belangrijkste centrum van Frederiks heerschappij.
Een van de toeristische highlights van de streek is Castel del Monte, het fascinerende, raadselachtige kasteel dat Frederik in 1240 liet bouwen. Het kasteel geldt als een van de Italiaanse pronkstukken en staat o.a. afgebeeld op de Italiaanse 1 eurocent.
Castel del Monte, gelegen bovenop eenkalkstenen heuvel die hoog uitreikt boven het omringende land, is van alle kanten van grote afstand zichtbaar. Vanwege zijn ligging en bijzondere vorm, wordt het kasteel wel "Kroon van Apulië" genoemd. Waarom het hier ligt, is niet duidelijk. De heuvel ligt in the middle of nowhere, op ruim twintig kilometer van de dichtstbijzijnde plaats (Andria) en op vijftig kilometer van Bari en de kust. Een flinke plaats heeft er nooit in de buurt gelegen, zelfs geen belangrijke weg. Wat doet het dan hier te liggen? Dat is een van de vele mysteries van Castel del Monte.
De kalkstenen muren glanzen helder wit, geel en goud – al naar gelang de lichtval en de stand van de zon. Nu eens is de kleur stralend geel, dan weer somber grijs, en het melkachtige licht van de avondzon zet het kasteel soms in een lichte gloed.
Vorm en indeling
Het meest kenmerkende van het bouwwerk is de volmaakte achthoekigheid. De symmetrische vorm van de achthoek (octogoon) komt overal terug. Het grondplan is achthoekig, net zoals de binnenhof. Achthoekig zijn ook de acht aan de buitenkant uitstekende torens.
Ook aan de binnenkant komt de achthoek terug. Beide verdiepingen tellen acht, royale (identieke) trapezevormige ruimtes; de ruimtes op de benedenverdieping waren uit veiligheidsoverwegingen maar gedeeltelijk met elkaar verbonden, en deels te bereiken vanuit de binnenhof.
Het gebruik van Castel del Monte
Als geen ander kasteel nodigt Castel del Monte uit tot vermoedens en speculaties die moeilijk zijn aan te tonen. Zelfs de vraag of de keizer er ooit verbleven heeft, valt niet met zekerheid te beantwoorden.
Het gebouw is in ieder geval geen burcht geweest: het heeft geen gracht of weermuren en mist daarmee de meest essentiële onderdelen om een aanval of een belegering te weerstaan. Eerder is het als jachtslot of tijdelijk verblijf bedoeld – maar ook dat is niet waarschijnlijk. Het kasteel beschikt niet over keukens; evenmin over voorraadkamers, stallen, of slaapzalen voor soldaten; alleen de ‘eindzalen’, die ook verbinding hebben met de torens, hebben haardvuren.
Moderne studies en onderzoeken hebben aangetoond dat het bouwwerk in ieder geval (óók) een uit steen gevormde zonnewijzer en kalender is. In alle zalen van de bovenverdieping valt het zonlicht tweemaal per dag naar binnen, één keer door het raam aan de buitenzijde, en één keer door het raam aan de kant van de binnenhof: het zonlicht vult dus ieder uur van de dag één van de acht zalen; voor de zalen op de grondverdieping is dit alleen in de zomer het geval. Als de bovenetage een zonnewijzer is, dan is de onderste helft een kalender. Alleen op 22 juni (zomerzonnewende) en 22 december (winterzonnewende) is de verdeling van het licht – zowel wat ruimte als wat tijd betreft – in perfecte balans. Is Castel del Monte het Stonehenge van de middeleeuwen?
Er is geen bewijs dat Frederik zelf in Castel del Monte verbleven heeft. Minstens één keer is het kasteel gebruikt voor een feestelijke gebeurtenis: voor het huwelijk van Frederiks dochter Violante in de zomer 1249.
Over het gebruik van Castel del Monte na Frederiks dood is evenmin veel bekend. Omdat het kasteel geen praktisch doel diende, werd het vermoedelijk weinig gebruikt. In tijden van pestepidemieën werd het wel gebruikt als vluchtplaats voor adellijke familie uit Apulië. Verder heeft het eeuwen leeggestaan, of werd het gebruikt als schaapskooi.
Het macabere toeval wil dat de enige langdurige bewoners van het kasteel drie kleinkinderen van Frederik waren. Van 1266 tot 1299 werd Castel del Monte gebruikt als gevangenis voor Federico, Enrico en Enzo van Hohenstaufen, de zoons van Manfred. Zij werden hier 12.000 dagen in gruwelijke omstandigheden gevangen gehouden: de ogen uitgebrand, gecastreerd, en als beesten met kettingen vastgeklonken aan de muren.